ĐI TÌM CHÂN DUNG JESUS
(Nguyên tác The real face of Jesus của Mike Fillon đăng trong tạp chí Popular Mechanics tháng 12 năm 2002.)
Lời người dịch:
Jesus là một trong những vĩ nhân lớn của lịch sử nhưng đồng thời cũng là một trong những huyền thoại được xem là khó xác định nhất. Sự hiểu biết mơ hồ của người đời sau về Jesus không ra ngoài phạm vi một số mẩu chuyện ghi chép lại qua ngòi bút của bốn tông đồ trong cuốn kinh Tân Ước.
Tuy cuộc đời và sự nghiệp của Jesus đã được nhiều sử gia, triết gia, thần học gia bàn cãi qua bao thời đại, có một nghi vấn thú vị về Jesus không mấy ai thắc mắc, đó là: bộ mặt xương thịt thật của Jesus như thế nào? Đây là một câu hỏi không dễ trả lời và điều chắc chắn là không ai có thể hình dung ra được khuôn mặt ông qua một vài nét bút sơ sài viết gần hai ngàn năm về trước. Bài này không đề cập đến những khía cạnh tôn giáo quen thuộc đã được khai thác, chỉ bàn về một vấn đề rất ít khi được quan tâm: làm cách nào để nhận diện được khuôn mặt xương thịt và vóc dáng của Jesus qua những phương pháp khoa học để đi đến một bức chân dung tương đối chính xác, phản ảnh được khuôn mặt thật đă bị những bàn tay họa sĩ và điêu khắc gia đời sau tùy hứng nhào nặn theo trí tưởng tượng một cách sai lầm.
Việc tìm ra được bộ mặt thật của Jesus là một thách đố lớn cho khoa học và chỉ trong thời gian gần đây, sau gần hai ngàn năm lịch sử, với những tiến triển vượt bực của máy điện toán trong lãnh vực modeling-mô hình hóa, thì nghi vấn lịch sử này mới có hy vọng được giải đáp.
Ngành khảo sát phân nghiệm gần đây đã trở nên một thành phần quan trọng, trở thành một dụng cụ không thể thiếu trong lãnh vực tư pháp. Chữ phân nghiệm được tạm dịch từ chữ forensics. Forensic analysis là một phương pháp tranh cãi rất quan trọng trong những vụ án hình sự. Có thể tạm gọi nó là một quy tắc về tranh tụng, một phương pháp trình bày có hệ thống những chứng cớ trước tòa án của công tố viện, dựa trên những khảo nghiệm đặt trên phương pháp khoa học chuyên môn có giá trị về mặt pháp lý. Và sau đây là mẩu chuyện khoa học TK21 xin gửi đến độc giả trong dịp lễ giáng sinh 2002, câu chuyện về một phương pháp khoa học được dùng trong việc khám phá ra chân dung của bậc đại vĩ nhân KiTô giáo, dựa trên forensic science-khoa phân nghiệm học.
Những dòng chữ trong ngoặc [ ], ( ), là những giải thích thêm của người dịch mục đích làm sáng tỏ tinh thần và nội dung câu chuyện.
Những trẻ em theo KiTô giáo từ ngày đặt chân đến trường vào lớp học giáo lý trong những ngày Chủ Nhật, chúng đã được thầy cô chỉ cho thấy những bức hình vẽ Chúa Jesus treo trên tường (hay những bước tượng Chúa bị đóng đinh trên thập tự giá.) Những hình ảnh này đã in sâu vào những bộ óc thơ ngây của chúng và đã trở thành những sự thật hiển nhiên không cần thắc mắc. Chúa Jesus được mô tả là một người có vóc dáng cao hơn những môn đệ của ông. Đôi mắt ông nâu nhạt, da ông trắng. Ngoài ra, ông còn có dáng vẻ thanh tao, với một suối tóc nâu óng ả chảy dài trên đôi vai.
Rất tiếc, hình ảnh quen thuộc này của Jesus tự nó là một sai lầm căn bản. Nếu Jesus thực sự giống như những nét họa trong tranh vẽ thì diện mạo và hình dáng ông đã phải khác xa những người sống trong thời điểm đó ở vùng đó, nơi ông đã lớn lên và truyền đạo. Và nếu như vậy, thì những người viết sách chắc chắn đã phải ghi lại những khác biệt về hình dáng của Jesus trong cuốn Tân ước. Trong tân ước, sách Matthew, kể lại câu chuyện Jesus bị bắt trong vườn Gethsemane. Tên bán Chúa Judas đã phải chỉ rõ cho bọn lính La Mã người nào trong đám là Jesus vì bọn lính không thể phân biệt được ai là Jesus giữa đám tông đồ ông. Điều này cho thấy Jesus và những môn đệ trông rất giống nhau về vóc dáng, tướng mạo. Trong kinh thánh, không có đoạn nào tả rõ về khuôn mặt Jesus, cũng không có một bức tranh vẽ nào cùng thời về ông còn sót lại. Sau khi Jesus mất, bộ xương hay những di thể sót lại như tóc, răng cũng không còn để đời sau có thể tìm hiểu qua khảo nghiệm DNA.
Vì không còn lưu lại bất cứ một dấu tích gì, cho nên hình ảnh Jesus dễ dàng trở thành một sản phẩm tưởng tượng của những bàn tay họa sĩ, điêu khắc gia chịu ảnh hưởng yếu tố văn hóa và những quan niệm thẩm mỹ (về vóc dáng của đàn ông) lúc đó.
Giáo sư Cardoza-Orlandi về khoa Ki-Tô giáo thế giới tại trường Thần học Columbia, thủ đô Atlanta, đã nhận định, ngoài những hình ảnh Jesus da trắng quen thuộc của dân tộc Tây phương, những nước khác trên thế giới vẽ Jesus tương tự như dân của họ, như Jesus da đen, Ả rập, hay Tây Ban Nha, vì vậy, câu hỏi chính vẫn là: Tướng mạo thực sự của Jesus ra sao?
Môn nhân chủng phân nghiệm học-forensic anthropology-là một chi nhánh mới đầy triển vọng của thế giới khoa học, đã giúp trả lời câu hỏi khó khăn này. Bằng những phương pháp tương tự như phương pháp cảnh sát dùng để điều tra tội ác, những khoa học gia Anh quốc đã chung sức cộng tác với những nhà khảo cổ Do Thái trong việc tái tạo lại bức chân dung mà họ tin rằng đó là khuôn mặt của nhân vật nổi tiếng nhất lịch sử tôn giáo thế giới. Ông Midori Albert, giáo sư dạy môn phân nghiệm nhân chủng học tại đại học North Carolina ở Wilmington giải thích cho biết ngành này là một chi nhánh chuyên môn xuất phát từ ngành nhân chủng học mà ra. Nó bao gồm những hiểu biết rút tỉa từ những kiến thức học hỏi được về sinh hoạt văn hóa, yếu tố thể chất, di tích khảo cổ của từng sắc dân khác nhau. Những chuyên gia thuộc nhóm này là những người có kiến thức cao về di truyền học, sinh thể học, di tích học, hầu nhân học, và ngành học về sự phát triển của hệ thống xương cốt loài người. Họ cũng sử dụng những kiến thức về môi trường sống, yếu tố địa dư, cách dinh dưỡng, sự phát triển của bộ răng vào trong ngành nghiên cứu chuyên môn này.
Ngành nhân chủng phân nghiệm học tuy được dùng hầu như hoàn toàn trong việc điều tra tội ác, nhưng ông Richard Neave, một họa sĩ y khoa về hưu tại đại học Manchester tại Anh quốc, khám phá ra rằng kiến thức chuyên môn của ông có thể dùng vào việc đi tìm khuôn mặt thật của Jesus. Trong hai mươi năm qua, ông Neave đã tái cấu tạo khuôn mặt của hàng chục nhân vật nổi tiếng, trong số có những người như Philip II của Macedonia, người cha của Alexander the Great, vua Midas của Phrygia. Nếu có một người nào đó có đủ khả năng để kiến tạo lại khuôn mặt của Jesus, người đó phải là ông Neave. (Ông Neave là một trong hai tác giả của cuốn sách Making Faces:Using Forensic And Archaeological Evidence-tạm dịch: Tạo Chân Dung Qua Thuật Phân Nghiệm Và Di Tích Khảo Cổ)
Tái cấu tạo Jesus.
Sách tân ước của tông đồ Matthew ghi khá rõ biến cố trong vườn Gethsemane trong đó diện mạo Jesus được suy đoán ra khá dễ dàng từ một chi tiết nhỏ: Jesus có khuôn mặt và vóc dáng giống như sắc dân Galilean Semites vào thời ấy. [ Galilee: tên địa dư một vùng đồi núi phía bắc Palestine và Israel tại Trung Đông. Semites: nhóm người Do Thái và Ả Rập sống tại vùng này. Vào thời cổ xưa, chữ Semites chỉ chung cho những giống dân như Babylon, Assyria, Phoenicia, sống gần vùng Địa Trung Hải. Chữ Anti-Semitic có nghĩa là chống Do Thái, bắt nguồn từ phong trào diệt Do Thái dưới chế độ Đức Quốc Xã. ]
Việc đầu tiên ông Neave và nhóm chuyên viên bắt tay thực hiện là làm sao để kiếm ra vài chiếc sọ người đào lên ở gần Jerusalem, nơi Jesus sống và giảng đạo. Một số chuyên gia khảo cổ Do Thái trong quá khứ đã tìm ra được một số xương sọ cổ của người vùng này. Nhóm chuyên gia đã chọn được 3 chiếc sọ người còn khá nguyên vẹn ở trong vùng và họ giúp nhóm chuyên viên của ông Neave dùng chúng trong việc tái cấu tạo.
Việc kế tiếp là dùng đến phương pháp computerized tomography, một kỹ thuật sử dụng tia sáng X để thái mỏng-slices những bộ xương sọ, và từ những lát xương mỏng, những chi tiết tỉ mỉ của những chiếc xương sọ được đưa vào máy điện toán. Sau đó, bằng những software-nhu liệu đặc biệt viết theo những reconstruction algorithms-kế trúc thảo chương tái tạo, những dữ kiện về bộ mặt được máy điện toán ước tính và ráp vào những chiếc xương sọ để từ đó một khuôn mặt được tái tạo với những đường gân thớ thịt cũng như sự dầy mỏng của làn da tùy theo từng khu vực riêng trên mỗi khuôn mặt của chiếc xương sọ đó.
[Trong phương pháp tomography, chiếc xương sọ còn nguyên vẹn, những lát xương mỏng không có nghĩa là chiếc sọ thực sự bị cưa mỏng, nó chỉ có nghĩa là mỗi tia sáng X chiếu lên chiếc sọ theo chiều ngang chứa đựng tất cả những dữ kiện chi tiết của từng lát xương rất mỏng. Tiếng Anh gọi là cross-sectional imaging. ]
Tất cả những dữ kiện này được máy điện tử mô hình hóa, trở thành một tấm bản đồ không gian 3-chiều chính xác và tất cả những chi tiết của bộ mặt sau đó được phối kiểm dùng những kiến thức chuyên môn của khoa nhân chủng. Từ đây, không chỉ riêng bề mặt mà tất cả dữ kiện về hình dáng khuôn vóc một chiếc đầu người trở thành hiện hữu trong bộ óc của máy điện toán- 3-Dimension reconstruction of the face.
Việc kế tiếp của ông Neave là đổ khuôn. Ông Neave dùng một chiếc xương sọ làm khuôn và tạo ra một chiếc khuôn dựa theo chiếc sọ này. Sau đó, theo đúng với những dữ kiện về khuôn mặt lấy ra từ mô hình 3-chiều trong máy điện toán, ông Neave tỉ mỉ dùng loại đất sét dẻo trét lên chiếc sọ những đường gân thớ thịt mặt theo đúng với chiều kích dầy mỏng do máy điện toán chỉ định. Những miếng đất sét đặc biệt này thay thế cho những bắp thịt quan trọng nằm dưới làn da mặt. Sau khi tạo ra xong những bắp thịt mặt, một chiếc da mặt bằng một loại cao-su đặc biệt được ráp vào khuôn mặt. Việc sau cùng là nhào nắn làn da mỏng này những vị trí quan trọng của cánh mũi, đôi môi, và quầng mắt.
[ Trong TV, chương trình Discovery thỉnh thoảng có chiếu những phim về thuật phân nghiệm tạo hình này và những bộ mặt người tái tạo trong vòng thí nghiệm trông rất giống với hình những người đã chết. Từ một mảnh xương sọ, sở cảnh sát, FBI có thể tái tạo lại một khuôn mặt và những chi tiết cá nhân của người chết, và từ đó có thể tiến hành cuộc điều tra về những vụ án mạng mà trong đó nạn nhân mất tích vì bị thủ tiêu. Công việc tái tạo khuôn mặt rất tốn thì giờ đòi hỏi sự kiên nhẫn tỉ mỉ của người họa sĩ.]
Tuy nhiên, có hai chi tiết không thể suy đoán ra từ những chiếc xương sọ là tóc và màu tóc của Jesus. Để trả lời vấn đề này, ông Neave đã dùng những chi tiết lấy ra từ những tranh vẽ cổ khai quật lên được trong vùng, trong số có những bức đã được vẽ từ thế kỷ đầu tiên. Về vấn đề mầu mắt, từ một số chi tiết lấy ra trong những tấm tranh cổ đã được vẽ trước khi cuốn kinh thánh được biên soạn, những chuyên viên đi đến một kết luận là tròng đen mắt của Jesus mầu nâu đậm thay vì mầu nâu nhạt. Về phần bộ râu thì theo như truyền thống quen thuộc của Do Thái, hiển nhiên là Jesus cũng đã phải có một bộ râu khá rậm.
Một câu hỏi khác cần trả lời là tóc Jesus dài hay ngắn. Những họa sĩ vẽ Jesus thường có khuynh hướng vẽ ông với mái tóc óng mượt dài đến vai, nhưng những sử gia nghiên cứu kinh thánh hầu hết đều kết luận rằng tóc Jesus ngắn và rất quăn (tight curls). Tuy nhiên, nếu Jesus thực sự có một mái tóc ngắn và quăn thì nó trái ngược trầm trọng với một di tích lịch sử, đó là tấm vải liệm xác chết Turin (Shroud of Turin) Tấm vải liệm Turin này cho thấy nó đã được dùng để bó xác chết của một người đàn ông có một bộ râu và mái tóc dài, và rất nhiều người nhẹ dạ đã tin nó chính là tấm vải liệm xác Jesus.
[Những thí nghiệm khoa học vào năm 1988 dùng phương pháp carbon-dating cho thấy tấm vải liệm này là một sản phẩm ngụy tạo làm ra vào khoảng thế kỷ 13-14. Người làm tấm vải liệm giả này hiển nhiên không có một phân tích sáng suốt nào và chỉ bịa ra một tấm vải dựa theo những bức tranh vẽ Jesus mà tự chúng cũng đã là những sản phẩm tưởng tượng sai sự thật. Turin là một thành phố tại Ý.]
Tuy nhiên, câu hỏi về mái tóc ngắn dài của Jesus đã được chính cuốn kinh thánh trả lời cho biết sau đây. Những người cho rằng tấm vải liệm Turin là giả tạo đã trích dẫn kinh thánh -sách Corinthians 1- do tông đồ Paul viết. Trong một chương sách, Paul đã viết là ông có thấy Jesus, sau đó ở một đoạn khác Paul quan niệm về mái tóc dài của đàn ông là một điều nhục nhã, xấu hổ (disgraceful) Từ hai chi tiết quan trọng này, nhóm chuyên gia của ông Neave đã kết luận là Jesus phải có mái tóc ngắn. Mái tóc ngắn của Jesus phù hợp với những bức vẽ người đàn ông thời ấy. Nếu Jesus, thầy của Paul, có một mái tóc dài thì Paul sẽ không bao giờ viết rằng mái tóc dài là một sự nhục nhã cho người đàn ông vì viết như thế có khác gì chửi thầy.
Những chứng tích lịch sử cũng đã giải quyết nghi vấn về chiều cao của Jesus. Sự khảo nghiệm những bộ xương sót lại vào thời điểm đầu kỷ nguyên đã giúp những nhà khảo cổ xác định một cách khá chắc chắn Jesus cao khoảng bao nhiêu. Những bộ xương khai quật lên cho thấy chiều cao trung bình của một người đàn ông Semite vào khoảng 5 feet 1 inch, với sức nặng trung bình khoảng 110 cân Anh (49 kilô) Ngoài ra, Jesus sinh kế bằng nghề thợ mộc và ông lao động ngoài trời cho đến năm 30 tuổi, vì thế có lẽ ông có một cơ thể tương đối vạm vỡ gân guốc hơn người không lao động (Dáng vóc cao và gầy trên những cây thánh giá có lẽ không phản ảnh sự thực.) Cũng vì lao lực tay chân trong vùng sa mạc nắng gắt gió khô, khuôn mặt dầu dãi (weather-beaten) của Jesus có thể trông già hơn số tuổi 30 của ông. [Chiều cao và sức nặng của Jesus có lẽ xấp xỉ bằng một người đàn ông Việt Nam trung bình.]
Đi đến một bức chân dung chính xác. Với đại đa số tín đồ vốn quen thuộc với hình ảnh Jesus phác họa trong những tranh vẽ treo trong những lớp học kinh thánh thì hình ảnh khác lạ của một Jesus với mầu da dẻ nâu sậm cháy nắng của một người đàn ông xứ Trung Đông sẽ là một sự nhắc nhở cho tín đồ biết thêm về nguồn gốc của niềm tin họ.
Giáo sư Charles Hackett, giám đốc trường Thần học Candler tại thủ đô Atlanta đã nhận định về bức chân dung mới của Jesus xuất phát từ phòng thí nghiệm của ông Neave, Một Jesus trông giống như một anh chàng Semites da ngăm đen thay vì giống như tranh vẽ ta thường thấy là một sự nhắc nhớ cho chúng ta biết tiếng tăm Jesus phổ thông ở khắp mọi nơi Đây cũng là một sự nhắc nhớ cho chúng ta biết rằng thái độ tùy nghi sử dụng Jesus [vẽ chân dung hay tạc tượng một cách thiếu chính xác ] để phục vụ những giá trị văn hóa của chúng ta là một hành động phạm tội Ông Neave cũng nhấn mạnh rằng trong việc tái tạo khuôn mặt Jesus ông chỉ có ý muốn trình bày một bộ mặt điển hình nào đó của một người đàn ông sống cùng thời và cùng một địa điểm với Jesus mà thôi. Dĩ nhiên, không phải ai cũng đồng ý rằng pho tượng mặt của ông Neave làm ra phản ảnh được khuôn mặt thật của Jesus.
Nữ giáo sư nhân chủng học Alison Galloway tại đại học Santa Cruz, California, phê bình rằng khoa phân nghiệm học không hẳn là một môn chính xác trong việc tái cấu tạo khuôn mặt. Những họa sĩ phân nghiệm tuy đã dùng cùng một cách thức kỹ thuật như nhau khi áp dụng phương pháp nắn ráp này vào trong những bộ xương sọ để tạo ra một khuôn mặt nào đó, nhưng có những chi tiết nhỏ vẫn còn bị tùy thuộc vào sự khéo tay và ý kiến chủ quan của mỗi họa sĩ. Có những họa sĩ chú trọng đến những yếu tố tỉ mỉ khác nhau trên mặt, như chiều dài của nhân trung, trong khi đó những chi tiết quan trọng tạo thành khuôn mặt cá biệt của mỗi cá nhân, như vùng quanh mắt với những nếp nhăn, khuôn sống mũi, vùng bắp thịt quanh miệng, bị ảnh hưởng nhiều bởi bàn tay nắn bóp của mỗi họa sĩ tạc tượng và khiếu thẩm mỹ riêng trong lúc tạo hình. Chính vì sự không đồng nhất này, nhiều khi bộ mặt thật của một người và bộ mặt của người đó tái tạo theo phương pháp phân nghiệm có thể không giống nhau. Một họa sĩ phân nghiệm có thể thành công hay thất bại tùy theo từng trường hợp một, không phải lúc nào cũng thành công. Tuy nhiên, sau những dè dặt cần thiết, nữ giáo sư Galloway đã kết luận về bức chân dung Jesus của ông Neave như sau, một kết luận mà hầu hết tất cả mọi người từng thấy bức tượng đều không thể không đồng ý, Bức chân dung này có lẽ giống khuôn mặt thật của Jesus hơn là những sản phẩm tưởng tượng của nhiều danh sư từng đặt bút vẽ.
[ Những độc giả nào có tinh thần khoa học, muốn tìm hiểu thêm những biến cố trong kinh thánh một cách độc lập, vô tư, có thể đọc những tác phẩm như “Ngôi sao tại Bethlehem-The star of Bethlehem” của Michael Molnar, “Khai quật Jesus-Excavating Jesus” của John D. Crossan, “Ai đã viết kinh thánh-Who wrote the bible” của Richard Friedman. ]